Saklı Pay ve Tenkis Davası: Oranlar, Hesap ve Süreler

Kaynak kontrolü: 10 Ekim 2026 · Read in English

Kimlerin saklı payı vardır?

Yasal miras payı ile saklı pay aynı oran değildir. Önce kişinin hangi mirasçılarla birlikte mirasçı olduğu belirlenir. Sonra yasal payına aşağıdaki koruma oranı uygulanır. Altsoy içinde çocuk, koşulları varsa onun yerine geçen torun ve sonraki kuşaklar yer alır. Aile grupları için yasal mirasçılar ve miras payları rehberine bakabilirsiniz.

Bu oranlar doğrudan terekenin tamamına uygulanmaz. Örneğin iki çocuk ve eş birlikte mirasçıysa her çocuğun yasal payı 3/8, saklı payı bunun yarısı olan 3/16’dır. Güncel düzenlemede kardeşlerin ve büyükanne ile büyükbabanın saklı payı yoktur. Eski tarihli ölümlerde yürürlük ve geçiş hükümleri ayrıca kontrol edilir. TMK m.495, 499 ve 506.

Bu iki aşamalı hesabı Avukat Alper Germen de saklı pay yazısında, önce yasal payın belirlenmesi ve ardından koruma oranının uygulanması üzerinden açıklar.

Tereke ve eksik saklı pay nasıl hesaplanır?

Hesabın başlangıcı, mirasbırakanın ölüm günündeki tereke durumudur. Yalnız tartışılan evin değerine bakmak yeterli değildir. Malvarlığı ve alacaklar belirlenir; mirasbırakanın borçları, cenaze ve terekenin mühürlenip yazımı giderleri ile onunla yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri kanundaki koşullarla düşülür. Eşler arasındaki mal rejimi tasfiyesinden doğan haklar da miras payından ayrı değerlendirilir. TMK m.202, 225, 231, 236 ve 507.

Sağlıkta yapılmış karşılıksız kazandırmalar, tenkise tabi oldukları ölçüde hesap için terekeye eklenir. Her eski bağışın veya satışın bedeli kendiliğinden eklenmez. Üçüncü kişi lehine hayat sigortasında da kanunun öngördüğü koşullarda ölüm tarihindeki satın alma değeri önem taşır. Bu nedenle hesaba esas tutar, ölüm gününde elde kalan malların toplamından farklı olabilir. TMK m.508-509.

1. Hesaba esas tereke tutarını belirleyin.
2. Her saklı paylı mirasçının yasal payını ve korunan oranını hesaplayın.
3. Toplam saklı payları hesaptan çıkararak tasarruf edilebilir kısmı bulun.
4. İlgili mirasçının mirastan ve hesaba katılacak kazandırmalardan elde ettiklerini değerlendirin; saklı payına göre eksik kalan tutarı belirleyin.

Tasarruf edilebilir kısmın aşılması ile belirli bir mirasçının dava sonunda alacağı miktar her dosyada aynı değildir. Her mirasçının aldığı değer, talebi, tenkis sırası ve kazandırmadan yararlananların durumu ayrı incelenir. TMK m.560-561 ve 570.

Saklı pay hesabı için üç basit örnek

Aşağıdaki örneklerde hesaba esas net tutarın 4.000.000 TL olduğu; ayrıca eklenecek bağış, mal rejimi alacağı, feragat veya mirasçılıktan çıkarma bulunmadığı varsayılmıştır. Rakamlar yalnız oranları gösterir.

İlk örnekte bir çocuğun saklı payı 750.000 TL’dir. Bu çocuğa toplam 500.000 TL değer kalmışsa, başka mahsup veya özel durum olmadığı varsayımıyla eksikliği 250.000 TL olur. Tenkis talebiyle doğrudan 1.500.000 TL’lik yasal payın tamamının istenebileceği sonucu çıkarılamaz. TMK m.495-496, 499, 506 ve 560.

Hangi işlemler tenkise tabi olabilir?

Vasiyetname veya miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar saklı payı eksiltiyorsa tenkis gündeme gelebilir. Sağlıkta yapılmış karşılıksız kazandırmalar için TMK m.565 ayrıca şu grupları düzenler:

• Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına karşılık verilenler; altsoya geri verilmemek üzere yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma ile alışılmışın dışındaki çeyiz ve kuruluş sermayesi.
• Miras haklarını ölümden önce tasfiye etmek amacıyla yapılan kazandırmalar.
• Serbestçe dönme hakkı saklı tutulan bağışlar ve ölümden önceki bir yılda, olağan hediyeler dışında yapılan bağışlar.
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar.

“Bağış bir yıldan eski, artık tenkis edilemez” sonucu doğru değildir. Diğer kanuni gruplardan birine girip girmediği ayrıca incelenir. Buradaki ölümden önceki bir yıl ile dava açmak için öğrenmeden başlayan bir yıllık süre farklıdır. Gerçek karşılığı olan bir işlem, sırf malvarlığını azalttığı için otomatik olarak bağış sayılmaz. TMK m.565 ve 571.

Kim dava açabilir ve süre ne zaman başlar?

Kural olarak saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişiye karşı talepte bulunur. Yararlanan kişi başka bir mirasçı veya üçüncü kişi olabilir. TMK m.562, belirli koşullarda mirasçının alacaklıları veya iflas idaresi için de dava olanağı tanır. Mirasbırakan sağken ilerideki saklı pay eksikliği için tenkis davası açılmaz; miras ölümle açılır. TMK m.560, 562 ve 575.

• Bir yıllık süre: Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlar.
• On yıllık üst süre: Vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından, yani ölümden itibaren hesaplanır.
• Özel durum: Bir tasarrufun iptali öncekinin yürürlüğe girmesini sağlıyorsa süreler iptal kararının kesinleşmesiyle başlar.

Bunlar hak düşürücü sürelerdir. On yıllık süre bulunması, ihlali öğrendikten sonra on yıl beklenebileceği anlamına gelmez. Öğrenmenin ne zaman gerçekleştiği; belge, bildirim ve olaylarla değerlendirilir. Tenkis iddiasının savunma olarak her zaman ileri sürülebilmesi ise süresi geçmiş yeni bir davanın açılabileceği anlamına gelmez. TMK m.571.

Tenkis hangi sırayla yapılır, sonuç mutlaka tapu payı mı olur?

Saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflar, yetmezse en yeni tarihliden eskiye doğru sağlıkta yapılan kazandırmalar tenkis edilir. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sıradadır. Ölüme bağlı birden çok kazandırmada orantı kuralları ve mirasbırakanın iradesi; yararlanan da saklı pay sahibi ise onun korunan payı değerlendirilir. TMK m.561, 563 ve 570.

Sonuç her zaman taşınmazın tamamının geri dönmesi veya davacı adına bir tapu payı değildir. Değer kaybı olmadan bölünemeyen belirli mal vasiyetinde, vasiyet alacaklısının malı tenkis bedelini ödeyerek alması veya tasarruf edilebilir kısmın değerini istemesi seçenekleri vardır. Kanun bu kuralları sağlıkta yapılan kazandırmalara da uygular. Karar günündeki değer ve iyiniyetli kişinin geri verme borcunun sınırı, ölüm günündeki saklı pay hesabından ayrı aşamalardır. TMK m.564 ve 566.

Görevli mahkeme, arabuluculuk ve dava talebi

Tenkis davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi esas alınır. Taşınmazın bulunduğu yere veya sulh hukuk mahkemesine her durumda başvurulacağı varsayılmamalıdır. Başka taleplerle birlikte dava açılması ve yabancılık unsuru ayrıca değerlendirilir. TMK m.576; HMK m.2 ve 11.

Tenkis talebi, paylaşma veya ortaklığın giderilmesi talebiyle aynı değildir. 6325 sayılı Kanun m.18/B’deki paylaştırma ve ortaklığın giderilmesine ilişkin dava şartı arabuluculuk kuralı, sırf konu miras olduğu için tenkise aktarılmaz. Bağımsız tenkis davası bu bentte sayılan uyuşmazlık değildir; birlikte ileri sürülen talepler ayrıca kontrol edilir. 6325 sayılı Kanun m.18/B; mirasın paylaşılması rehberi.

Güncel usul notu: Kaynak kontrol tarihinde HMK m.107 yürürlükten kaldırılmış; kısmi davada talep artırımı m.109/4’te düzenlenmiştir. Eski bir yazıdaki “belirsiz alacak davası” önerisi aynen alınmamalıdır. Yeni düzenlemenin zamanaşımına ilişkin sonucu, tenkisteki hak düşürücü sürenin kendiliğinden korunduğu anlamına gelmez. Dava tarihi, geçiş hükümleri, talebin türü ve kapsamı birlikte değerlendirilmelidir. HMK m.107 ve 109.

Hangi belgeler hazırlanmalı, iptal davasından farkı nedir?

Başlangıç için mirasçılık belgesi ve aile kayıtları, ölüm tarihi, varsa vasiyetname ile açılma ve bildirim evrakı, tapu ve devir kayıtları, bağış belgeleri, banka hareketleri, borç ve gider belgeleri bir araya getirilir. İhlalin ne zaman öğrenildiğini gösteren kayıtlar ayrıca saklanır. Bu çalışma listesi, her dosyada bütün belgelerin zorunlu olduğu anlamına gelmez. İddialar ve onları destekleyen deliller somutlaştırılmalıdır. HMK m.119, 190 ve 194.

Belge hazırlığına ilişkin ek okuma olarak Avukat Saim İncekaş‘ın miras rehberi, mirasçılık belgesi ve malvarlığı kayıtlarının yanında tenkis için bağış belgelerini de ele alır. Belgenin işlevi için mirasçılık belgesi rehberimizi okuyabilirsiniz.

Vasiyetnamenin iptalinde ehliyet, irade, içerik veya şekil sakatlığı gibi sebepler; tenkiste ise saklı paydaki eksiklik incelenir. Avukat Emre Taş, vasiyetnameye itirazı açıkladığı yazısında iptal ve tenkis taleplerinin amaçlarını ayrı ele alır. Yalnız açılma dosyasına itiraz etmek, gereken davanın açılması ve sürenin korunmasıyla aynı şey değildir. TMK m.557, 559-560 ve 571.

Mirasta denkleştirme de ayrı bir kurumdur: bazı karşılıksız kazandırmaların paylaşmada hesaba katılmasını düzenler. Bir olayda hangi yolun uygun olduğu yalnız “mal kaçırma” ifadesinden anlaşılamaz; işlem, kazandırma ve istenen sonuç belirlenmelidir. TMK m.669. Vasiyetnamenin hazırlanması ve açılması için vasiyetname rehberine bakabilirsiniz.

Resmi kaynaklar ve ilgili rehberler

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu: m.202, 225, 231, 236, 495-496, 499, 505-509, 557, 559-566, 570-571, 575-576 ve 669.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.2, 11, 107, 109, 119, 190 ve 194.
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu: m.18/B.

Konuyu birlikte okumak için miras payları, vasiyetname ve mirasın paylaşılması rehberlerine geçebilirsiniz.